Ἀκάθιστος Ὕμνος

Τὸ θρυλικὸ κοντάκιο

«Τῇ ὑπερμάχῳ Στρατηγῷ τὰ νικητήρια…» (Ἀκάθ. ὕμν. κοντ.)

Ἀκάθιστος ὕμνος! ἀγαπητοί μου. Πάντοτε ὁμιλῶ στὴν ἀκολουθία αὐτὴ καὶ συνήθως ἐξηγῶ κάποιο ἀπὸ τὰ «Χαῖρε», ποὺ εἶνε μία ἐπανάληψις τοῦ πρώτου ἐκείνου «Χαῖρε» ποὺ ἀπηύθυνε ὁ οὐρανὸς πρὸς τὴν ὑπεραγία Θεοτόκο στὴ Ναζαρέτ (Λουκ. 1,28). Ἀπόψε ὅμως δὲν θὰ ἑρμηνεύσω κάποιο «Χαῖρε»· θὰ ὑπενθυμίσω τὸ ἱστορικὸ τῆς ἡμέρας, μὲ σκοπὸ νὰ δοῦμε πῶς γράφτηκε τὸ ὑπέροχο κοντάκιο «Τῇ ὑπερμάχῳ Στρατηγῷ τὰ νικητήρια…» (Ἀκάθ. ὕμν. κοντ.), τὸ ἀριστούργημα αὐτὸ τῆς βυζαντινῆς ποιήσεως.

Ἂς ταξιδέψουμε στὸ παρελθὸν μὲ τὴ σκέψι μας, ποὺ εἶνε τὸ ταχύτερο μέσο. Ἕτοιμοι; Ἀπογειωνόμαστε! Πετοῦμε πετοῦμε, διασχίζουμε αἰῶνες, καὶ φτάνουμε σ᾽ ἕνα ἔτος· προσγειωνόμαστε στὸ 626 μ.Χ.. Ποῦ βρισκόμαστε; Εἴμαστε στὴν πόλι τῶν ὀνείρων μας, στὴν βασιλίδα τῶν πόλεων, τὴν Κωνσταντινούπολι. Πηγαίνουμε νοερὰ στὸν περικαλλῆ, τὸν μοναδικὸ ναό (ποὺ μ᾽ ἀξίωσε κ᾽ ἐμένα ὁ Θεὸς νὰ τὸν ἐπισκεφθῶ τὸ 1987), τὸ ναὸ τῆς Ἁγίας Σοφίας. Εἶνε κατάμεστος ἀπὸ χιλιάδες πιστούς, ποὺ δέονται ὅλοι στὸν Κύριο μὲ δάκρυα. Τί συμβαίνει; Ὁ βασιλεὺς Ἡράκλειος εἶνε ἕτοιμος νὰ ἐκστρατεύσῃ ἐναντίον τοῦ Χοσρόη ἡγεμόνος τῶν Περσῶν, γιατὶ αὐτὸς κυρίευσε τὰ Ἰεροσόλυμα καὶ σύλησε – πῆρε ὡς λάφυρο, τὸν τίμιο σταυρό! Ὅλοι, ἀπὸ τὸν πατριάρχη μέχρι τὸν τελευταῖο πιστό, εἶνε συγκινημένοι. Ὁ Ἡράκλειος γονατίζει, παρακαλεῖ τὴν Παναγία νὰ τοὺς δώσῃ τὴ νίκη, γιὰ νὰ φέρῃ πίσω τὸν τίμιο σταυρό. Ἄφησε τὸν διάδοχό του, παιδὶ 10 ἐτῶν, νὰ κλαίῃ· ἐμπιστεύθηκε τὴν Πόλι στὸν στρατηγὸ Βῶνο καὶ στὸν πατριάρχη Σέργιο, καὶ ἀνεχώρησε ἀπὸ τὸ Βυζάντιο. Δὲν πλησίασε τὸν ἐχθρὸ ἀπὸ βορρᾶ, ἀλλὰ ἔπλευσε καὶ ἀποβιβάστηκε στὴν ἀπέναντι τῆς Κύπρου ἀκτὴ τῆς Μικρᾶς Ἀσίας. Ἀπὸ ᾽κεῖ, περνώντας δύσβατα βουνὰ κι ἀκολουθώντας περίπου τὴν πορεία ποὺ ἀκολούθησε ὁ Μέγας Ἀλέξανδρος, ἔφτασε ἀπὸ δυσμὰς αἰφνιδιαστικὰ στὴν Περσία· καὶ ἐκεῖ ἔδωσε μάχες, κυρίευσε φρούρια καὶ νίκησε τὸν ἐχθρό. Ἀλλὰ ὁ Χοσρόης, ἐπίμονος, θέλησε νὰ τοῦ φέρῃ ἀντιπερισπασμὸ καὶ ἔστειλε μία στρατιά του, ἡ ὁποία βάδισε πρὸς τὸ Βυζάντιο καὶ ἔφτασε ἀνατολικὰ ἔξω ἀπὸ τὰ πρόθυρα τῆς Βασιλευούσης. Συγχρόνως πλῆθος Ἄβαροι, ἄλλος βάρβαρος λαὸς σκυθικῆς καταγωγῆς, μὲ ἐπὶ κεφαλῆς τὸν χαγᾶνο, τὸν ἡγεμόνα τους δηλαδὴ, ἔφτασαν κι αὐτοὶ ἐκ δυσμῶν μὲ στρατό, πολιορκητικὲς μηχανὲς καὶ πλοιάρια – μονόξυλα ποὺ πλημμύρισαν τὸν Κεράτιο κόλπο. Ἡ Κωνσταντινούπολις πολιορκεῖται ἀπὸ ξηρᾶς καὶ ἀπὸ θαλάσσης.

Ὁ ἀγώνας εἶνε ἄνισος, ὁ κίνδυνος μεγάλος. Μέσα στὴν Πόλι δὲν ὑπάρχει παρὰ μία μικρὴ φρουρὰ δώδεκα χιλιάδων στρατιωτῶν. Ὁ ἄξεστος χαγᾶνος ἀπειλεῖ μὲ ἰταμότητα· Μόνο ἂν γίνετε πουλιὰ νὰ πετάξετε ἢ ψάρια νὰ κολυμπήσετε θὰ γλυτώσετε· παραδοθῆτε, δὲν σᾶς σῴζει τίποτα. Οἱ Βυζαντινοὶ ἀπαντοῦν· Δὲν παραδίδουμε τὴν Πόλι, καὶ πέφτουν σὲ προσευχὴ στὴν Παναγία. Καὶ τὸ θαῦμα ἔγινε. Ἂς μὴν πιστεύουν οἱ ἄπιστοι, ἐμεῖς πιστεύουμε· ἡ Παναγία θαυματουργεῖ. Τὴ νύχτα, ὅπως βεβαιώνουν οἱ ἱστορικοὶ τῆς ἐποχῆς, καὶ ἐνῷ ἦταν γαλήνη, φύσηξε ἄνεμος σφοδρός, θύελλα, καταιγίδα τρομερὴ μέσα στὸν Βόσπορο. Τὰ μονόξυλα τῶν Ἀβάρων τσακίστηκαν, καταστράφηκαν, καὶ πολλοὶ πολιορκηταὶ πνίγηκαν. Ὅταν τὸ πρωὶ ἔλαμψε ὁ ἥλιος, στὴ θάλασσα ἐπέπλεαν σανίδες καὶ πτώματα· οἱ ὑπόλοιποι ἔλυσαν τὴν πολιορκία κ᾽ ἔφυγαν. Οἱ Βυζαντινοὶ εἶχαν νικήσει.

Στὴν πραγματικότητα νίκησε ποιός· ἡ Παναγία! Αὐτὴ ἦταν ἡ στρατηγὸς τοῦ πολέμου. Γι᾽ αὐτὸ τὸ ἴδιο βράδυ μαζεύτηκαν ὅλοι στὸν περίφημο ναὸ τῶν Βλαχερνῶν, καὶ ἐκεῖ, ὄρθιοι ὅλη τὴ νύχτα, ἔψαλαν γιὰ πρώτη φορὰ τὸν ὕμνο· «Τῇ ὑπερμάχῳ Στρατηγῷ τὰ νικητήρια ὡς λυτρωθεῖσα τῶν δεινῶν εὐχαριστήρια ἀναγράφω σοι ἡ Πόλις σου, Θεοτόκε. Ἀλλ᾽ ὡς ἔχουσα τὸ κράτος ἀπροσμάχητον ἐκ παντοίων με κινδύνων ἐλευθέρωσον, ἵνα κράζω σοι· Χαῖρε, Νύμφη ἀνύμφευτε».

Ἐδῶ δηλαδή, ὁ ἄγνωστος ἀλλὰ καὶ ἄφθαστος ποιητὴς προσωποποιεῖ τὴν ἔνδοξη Πόλι μας, τῆς δίνει φωνή, καὶ τὴν ἀκοῦμε τώρα νὰ λέῃ· Σ᾽ ἐσένα Παναγία, τὴν Στρατηγῷ ποὺ μὲ ὑπερασπίσθηκε, ἐκφράζω ἐγὼ ἡ Πόλις σου τὰ εὐχαριστήριά μου, γιατὶ μὲ λύτρωσες ἀπὸ τὰ δεινὰ ποὺ μὲ ἀπειλοῦσαν. Ἀλλὰ σοῦ ζητῶ, καὶ σὲ ὁποιαδήποτε ἄλλη παρόμοια περίστασι, σὺ ποὺ ἡ δύναμί σου εἶνε ἀκαταμάχητη, ἐλευθέρωσέ με ἀπὸ κάθε εἴδους κίνδυνο, γιὰ νὰ σοῦ κράζω· Χαῖρε, Νύμφη ἀνύμφευτε!

Αὐτὴ εἶνε, ἀγαπητοί μου, μὲ λίγα λόγια ἡ ἱστορία καὶ ἔτσι συνετέθη τὸ μνημειῶδες προοίμιο τοῦ Ἀκαθίστου ὕμνου. Ἂν θὰ θέλαμε ἐμεῖς σήμερα, μετὰ ἀπὸ 14 περίπου αἰῶνες ἀφ᾽ ὅτου αὐτὸ φέρεται στὰ χείλη τῶν ὀρθοδόξων Ἑλλήνων, νὰ σταθμίσουμε τὴν ἱστορικὴ σημασία του καὶ ν᾽ ἀποτιμήσουμε τὴν πνευματικὴ ἀξία του, θὰ λέγαμε ὅτι τὸ «Τῇ ὑπερμάχῳ Στρατηγῷ…», τὸ θρυλικό μας κοντάκιο, τί εἶνε;

  • ἀπὸ πλευρᾶς πνευματικῆς, εἶνε μία ἔκφρασι τῆς εὐγενείας καὶ τῆς εὐγνωμοσύνης τοῦ εὐεργετημένου πρὸς τὸν εὐεργέτη του·
  • ἀπὸ πλευρᾶς πίστεως, εἶνε ἕνας ὕμνος τῆς Ἐκκλησίας, ἡ ὁποία μὲ τὶς ἐκφράσεις του τιμᾷ καὶ μεγαλύνει ὀρθοδόξως τὴν κραταιὰ Βασίλισσα καὶ ἄσπιλη Μητέρα τοῦ Θεοῦ·
  • ἀπὸ πλευρᾶς ἐθνικῆς καὶ πατριωτικῆς, εἶνε ἔμβλημα τῆς Ὀρθοδόξου Ἑλλάδος· ὅπως τὸ «Ὦ παῖδες Ἑλλήνων, ἴτε…» (Αἰσχύλου, Πέρσαι 402-405· παρὰ Μιχ. Ἰατροῦ, Πόθεν καὶ διατί, σ. 462) ἦταν ἔμβλημα τῆς ἀρχαίας προχριστιανικῆς Ἑλλάδος, ἔτσι αὐτὸ εἶνε τὸ σῆμα μιᾶς μετὰ Χριστὸν χιλιετοῦς ἱστορικῆς περιόδου τοῦ βίου της·
  • ἀπὸ πλευρᾶς αἰσθητικῆς καὶ καλλιτεχνικῆς, εἶνε ἕνα μνημειῶδες δεῖγμα ὑψηλῆς ποιήσεως τόσο στὸ περιεχόμενο ὅσο καὶ στὴ μορφή·
  • ἀπὸ πλευρᾶς κοινωνικῆς, εἶνε ἕνα σημεῖο εἰρήνης, συναντήσεως καὶ ὁμοφροσύνης τῶν ὀρθοδόξων λαῶν ἀνὰ τὴν οἰκουμένη·
  • ἀπὸ πλευρᾶς ψυχολογικῆς, εἶνε ἡ διαχρονικὴ ἔκφρασι τῆς πιστευούσης ψυχῆς, ἡ παρήγορη καταφυγὴ τοῦ δεινοπαθοῦντος λαοῦ, ἡ ἰσχυρὴ ἐλπίδα κάθε ἀγωνιστοῦ τοῦ δικαίου·
  • ἀπὸ πλευρᾶς ἐκκλησιαστικῆς εἶνε, ὅπως ὀρθῶς χαρακτηρίσθηκε, ὁ «ἐθνικὸς ὕμνος» τῆς Ὀρθοδοξίας, ὅπως τὸ «Σὲ γνωρίζω ἀπὸ τὴν κόψη…» τοῦ Διονυσίου Σολωμοῦ εἶνε ὁ ἐθνικὸς ὕμνος τοῦ Ἑλληνικοῦ γένους· μὲ λίγα λόγια, εἶνε ἡ σύνοψις τῶν ἱερῶν συναισθημάτων τῆς ψυχῆς μας, ἡ συμπερίληψις τῶν ἱερῶν βιωμάτων τοῦ ἔθνους μας, ἡ ἀνακεφαλαίωσις τῆς ἱστορικῆς πείρας τῆς πατρίδος μας, ἡ ἀδιάψευστη ἐλπίδα τοῦ λαοῦ μας. Οἱ γέροντες ἀρεσκόμεθα νὰ μελετοῦμε τὰ ἱστορικὰ γεγονότα τοῦ παρελθόντος. Καὶ σὲ ὅσους ἐκ τῶν νεωτέρων εἰρωνεύονται καὶ λένε ὅτι αὐτὰ ἦταν «τῷ καιρῷ ἐκείνῳ», ἔχουμε νὰ ὑπενθυμίσουμε, ὅτι ἡ ἱστορία αὐτὴ ἐπανελήφθη καὶ στὰ νεώτερα χρόνια· τὸ θαῦμα τοῦ 626 ἔγινε καὶ στὶς ἡμέρες μας, τὸ 1941.

Ἤμουν μάρτυς καὶ παρακολούθησα ἀπὸ κοντὰ τὸν τιτάνιο ἐκεῖνον ἀγῶνα καὶ τὶς θυσίες του· χίλια καὶ πλέον πόδια ἔκοψαν οἱ γιατροὶ ἀπὸ τὰ κρυοπαγήματα! Δὲν εἶδα ποτέ ἄλλοτε στὰ παιδιὰ τῆς Ἑλλάδος τέτοια πίστι· εἶχαν στὸ λαιμὸ κρεμασμένο τὸν τίμιο σταυρό, ποὺ τοὺς ἔδωσε ἡ γιαγιά τους, καὶ στὸν κόρφο τους μιὰ μικρὴ εἰκόνα τῆς Παναγίας, ποὺ μοιράστηκε διὰ τῶν στρατιωτικῶν ἱερέων σὲ ὅλο τὸ στρατὸ ἀπὸ τὸν ἀείμνηστο ἀρχιεπίσκοπο Ἀθηνῶν Χρύσανθο. Γι᾽ αὐτό, ὅταν κατελάμβαναν ἕνα ὕψωμα, ἔστηναν τὴν ἑλληνικὴ σημαία καὶ ἔψαλλαν «Τῇ ὑπερμάχῳ Στρατηγῷ τὰ νικητήρια…». Τὰ διηγοῦμαι αὐτὰ καὶ συγκινοῦμαι, γιατὶ ὑπῆρξα κ᾽ ἐγὼ μάρτυς τῆς νεωτέρας ἐνδόξου ἱστορίας τῆς πατρίδος μας. Αὐτὰ στὴν Ἑλλάδα. Καὶ στὴ ῾Ρωσία ὅμως νέο θαῦμα σημειώνεται. Ἐκεῖ ποὺ ἔκαιγαν τὶς ἐκκλησιές, τώρα κι αὐτοὶ ψάλλουν τὸ «Τῇ ὑπερμάχῳ Στρατηγῷ τὰ νικητήρια…». Δὲν εἶνε αὐτὸ μία νίκη; Μάλιστα. Ζῇ καὶ βασιλεύει ὁ Χριστὸς εἰς τοὺς αἰῶνας.

Ἀλλὰ σήμερα, ἀδελφοί μου, μὲ πιάνει μελαγχολία. Δὲν θέλω νὰ βλέπω ἄνθρωπο· ἀηδίασα, θέλω νὰ φύγω. Ἡ φωνή μας εἶνε «φωνὴ βοῶντος ἐν τῇ ἐρήμῳ» (πρβλ. Ἠσ.40,3 & Ματθ.3,3, Μᾶρκ.1,3. Λουκ. 3,4. Ἰωαν.1,23). Δὲν ὑπάρχουν αὐτιὰ ν᾽ ἀκούσουν. Οἱ πολλοὶ ζοῦν μιὰ ζωὴ ὑλώδη, ρεμαλοειδῆ, γίναμε Σόδομα καὶ Γόμορρα· τὸ τέλος μας θά ᾽νε ἄθλιο. Οἱ Νεοέλληνες εἴμαστε ὑποκριταί. Φύγαμε ἀπ᾽ τὸ δρόμο τοῦ Θεοῦ· ὁ Χριστὸς εἶνε στὸ στόμα μας, μὰ στὴν καρδιά μας εἶνε ὁ διάβολος. Ἀπόδειξις τῆς θεομπαιξίας οἱ φρικτὲς βλασφημίες ποὺ ἀκούγονται. Στοὺς ναοὺς ψάλλουμε «Τῇ ὑπερμάχῳ Στρατηγῷ…», ἀλλὰ ἔξω ἀκοῦς βλαστήμιες. Ποῦ νὰ πάω, Χριστέ μου, ποῦ νὰ σταθῶ; Δὲν συνεχίζω. Γιατὶ ἂν συνεχίσω, θὰ ἐλέγξω σκληρά. Ἀρκετὰ κήρυξα, ἀγωνίστηκα· ἂς σιωπήσω, νὰ μὴν ἀκούγεται πιὰ ἡ ὀχληρὰ φωνή μου.

(†) ἐπισκόπου Φλωρίνης Αὐγουστῖνου Καντιώτη

 

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Σύνδεση με %s