Τὶ νόημα ἔχει ἡ νηστεία;

Ἀρχιεπίσκοπος Αυστραλίας Στυλιανός Χαρκιανάκης

Ἡ νηστεία δέν εἶναι σκοπός, ἀλλά μέσο. Μέσο γιά τήν ἐπιτυχία τοῦ σκοποῦ. Σ’ αὐτήν ἀκριβῶς τήν διάκριση σκοποῦ καί μέσου βρίσκεται ἡ σωστή διδασκαλία τῆς Ἐκκλησίας μας γιά τήν νηστεία. Σκοπός μοναδικός, πού καλύπτει ὁλόκληρη τήν παροῦσα ζωή καί τή μέλλουσα, εἶναι ἡ σωτηρία μας.

Ὅλες οἱ προσπάθειές μας σέ τοῦτο τόν κόσμο, ἀπό τίς ἁπλούστερες καί αὐθόρμητες ὡς τίς πιό περίπλοκες καί προγραμματισμένες, σ’ αὐτό τόν μοναδικό σκοπό πρέπει νά κατατείνουν. Ὅλες ὅμως αὐτές οἱ προσπάθειες εἶναι μέσα. Λέγονται δέ μέσα γιατί βρίσκονται ἀνάμεσα στόν ἄνθρωπο καί στόν σκοπό πού ἔχει βάλει. Ὁδηγοῦν σάν γέφυρες στό φτάσιμο τοῦ σκοποῦ. Μέσα εἶναι ἡ μετάνοια, ἡ προσευχή, ἡ ἐξομολόγηση, ἡ ἐλεημοσύνη, ἡ νηστεία, ἡ εὐποιία, μέσο ἡ ὁποιαδήποτε σωματική ἤ πνευματική ἄσκηση. Ὅλα αὐτά τά μέσα παίρνουν τήν ἀξία τους ἀπό τό βαθμό πού μᾶς ὁδηγοῦν πιό κοντά στό στόχο. Καί ὁ μοναδικός στόχος εἶναι ἡ σωτηρία.

Ἄν δέν κάνουμε αὐτή τή μοναδική διάκριση, ἄν δέν μάθουμε νά ξεχωρίζουμε τά μέσα ἀπό τό σκοπό, ὑπάρχει ὁ κίνδυνος νά εἰδωλοποιήσουμε πράγματα μικρά καί φθαρτά. Ἡ ἀξία τῆς νηστείας ὡς μέσου γιά τή σωτηρία μας εἶναι ὅτι ἀποτελεῖ ἄσκηση τῆς θελήσεώς μας. Ἀποτελεῖ ἕνα εἶδος ἀγρύπνιας, γιατί δέν ἐπιτρέπει στίς σάρκες νά φουντώσουν καί νά μᾶς πνίξουν. Χαλινάρι εἶναι ἡ νηστεία, μέ τό ὁποῖο θά ἀναχαιτίσουμε ὁρμές ἄλογες κι ἐπιθυμίες ἁμαρτωλές. Ἀλλά δημιουργεῖ καί μία ξεχωριστή ἀτμόσφαιρα εὐγενείας καί κατανύξεως στήν ψυχή μας ἡ νηστεία. Ἤδη οἱ ἀρχαῖοι ἔλεγαν ὅτι ”παχεία γαστήρ λεπτόν οὐ τίκτει νόα”, πού σημαίνει ὅτι μέ περιττά πάχη δέν μπορεῖς νά περιμένεις ἰδιαίτερη πνευματικότητα.

Παρά ταῦτα ὅμως, ἡ νηστεία ὡς ἔργο ἀνθρώπινο καί φθαρτό, πρέπει νά γίνεται μέ φρόνημα ταπεινώσεως καί δίχως τυμπανοκρουσίες. Διαφορετικά χάνουμε καί τόν κόπο μας καί τήν ψυχή μας. Γι’ αὐτό μᾶς προειδοποιεῖ ὁ λόγος τοῦ Θεοῦ: Ὅποιος τρώγει ἄς μήν σκανδαλίζει ἐκεῖνον πού νηστεύει. Κι ὅποιος νηστεύει, ἄς μήν κατακρίνει ἐκεῖνον πού τρώγει. Ὁ λόγος τοῦ Θεοῦ μάλιστα προχωρεῖ ἀκόμη περισσότερο: ”Σύ δέ νηστεύων ἄλειψαί σου τήν κεφαλήν καί τό πρόσωπόν σου νίψαι, ὅπως μή φανῇς τοῖς ἀνθρώποις νηστεύων, ἀλλά τῷ πατρί σου τῷ ἐν κρυπτῷ, καί ὁ πατήρ σου ὁ βλέπων ἐν τῷ κρυπτῷ ἀποδώσει σοι ἐν τῷ φανερῷ”. (Ματθ. 6,17-18).

Πηγή: https://anastasiosk.blogspot.com

Φρένο στήν καταφρόνηση! -Ἀπαραίτητη δευτερολογία

ὑπό ἀρχιμ. Βασιλείου Μπακογιάννη

Διαβάζοντας τά σχόλια τά σχετικά μέ τήν πρόσφατη ἀνάρτησή μας, «Φρένο στήν καταφρόνηση» (anastasios 14.3.22), διερωτήθηκα, ἄν ὅλη αὐτή ἡ «πολεμική» ἐναντίον τῆς συγκεκριμένης νηστείας, εἶναι δεῖγμα ὑγιοῦς, ὀρθοδόξου πνευματικότητος, ἡ ὁποία ἔχει ὡς κορμό τόν ἀσκητισμό!

Καλά, εἶναι τόσο πολύ ἐπιζήμιο, νά νηστεύει ὁ ὀρθόδοξος χριστιανός, ἀκόμα καί ἑπτά μέρες, πρό τῆς Θ. Κοινωνίας; Ἔτσι δέν ἔκαναν οἱ παππούδες μας καί οἱ γιαγιάδες μας; «Εἶναι ἀπόψεις ἀκραῖες, πού δέν ἐπικράτησαν ποτέ», ἔγραψε ἕνας σχολιαστής· καί ἄλλος: «Δέν ἔχω ἀκούσει, οὔτε διαβάσει τέτοιες ἀπόψεις. Μοῦ θυμίζουν κάποιους ἀκραίους μοναχούς τοῦ παλαιοῦ ἑορτολογίου πού λένε ἄρρητα ρήματα. Τό ἀπορρίπτω».

Μά οὔτε οἱ Ἅγιοι Κολλυβάδες, πού ἔκαναν ἀγώνα γιά τή συχνή Θ. Κοινωνία, τά «ἔβαλαν» μέ τήν (ἑπταήμερο!) νηστεία πρό τῆς Θ. Κοινωνίας, προκειμένου τάχα οἱ χριστιανοί νά κοινωνοῦν ἀνεμποδίστως (!) πιό συχνά! Ὁ Κολλυβάς Ὅσιος Νικόδημος ὁ Ἁγιορείτης, γράφει: «Καί μ’ὅλον ὁποῦ ἀπό τούς θείους Κανόνες νηστεία πρό τῆς Μεταλήψεως οὐ διορίζεται, οἱ δυνάμενοι δέ νηστεύειν πρό αὐτῆς καί ὁλόκληρον ἑβδομάδα καλῶς ποιοῦσιν!» (Πηδάλιον,Ἀστήρ, 1982, σελ. 230, ὑποσ.). Ναί! Ἐπαινεῖ, ἐπευλογεῖ αὐτό τό ἄθλημα τῶν χριστιανῶν! Ἐμεῖς γιατί τό πολεμοῦμε;

Στό ἴδιο πνεῦμα κινεῖται καί ὁ κορυφαῖος λειτουργιολόγος τῆς Ὀρθοδόξου Ἐκκλησίας, Ἅγιος Συμεών Ἀρχιεπίσκοπος Θεσ/νίκης. Ἔδωσε ἐντολή στούς Ἱερεῖς του, ὥστε ὅσοι κοινωνοῦν ἐκτός σαρακοστῶν, «εἰς ἀνάγκην δέ ἄς νηστεύωσι καί τρεῖς ἡμέρας μόνον» (Ἅπαντα, σελ. 479). Κάτι πού ἰσχύει μέχρι σήμερα στή Ρωσία, Οὐκρανία Ρουμανία, Σερβία, Βουλγαρία κ.λ.π., ἐκτός ἀπό τήν πατρίδα μας! Εἶναι αὐτό πρός τιμήν μας;! Kαί ὅμως «σκοπός τῆς νηστείας εἶναι ἡ ἄξια συμμετοχή στή Θ. Εὐχαριστία». (Ἅγιος Ἰωάννης ὁ Χρυσόστομος P.G. 56:139). 

«Πρό τῆς Θ. Κοινωνίας δέν ὑπάρχει νηστεία. Ἄς μᾶς ὑποδειχθοῦν οἱ Ἱεροί Κανόνες», ἔγραψε ἄλλος σχολιαστής. Ἡμιμάθεια; Φίλε, ἡ ζωή τῆς Ἐκκλησίας δέν στηρίζεται μόνο στούς Κανόνες, ἀλλά καί στίς ἄγραφες παραδόσεις. Μπορεῖς π.χ. νά φᾶς τό ἀντίδωρο, φαγωμένος καί πιωμένος, ὅπως τρῶς τό ψωμί; Ὄχι! Ἀφοῦ δέν ὑπάρχει Κανόνας;! Ὑπάρχει ἄγραφη παράδοση.

Τό ἴδιο ἰσχύει καί γιά τή νηστεία πρό τῆς Θ. Κοινωνίας.Ὑπάρχει παράδοση ἑπταημέρου νηστείας, ἐξ οὗ καί τό ἐρώτημα, «ἄν φάω ψάρι τῶν Βαϊων, κοινωνῶ τή Μ. Πέμπτη;». Γι’αὐτό καί τό σύνολο τῶν χριστιανῶν μας, ὡς τή δεκαετία τοῦ 1980, κοινωνοῦσε στίς γιορτές πού ἦταν συνδυασμένες μέ νηστεία, Χριστούγεννα, Πάσχα, «Παναγίας», «Ἀποστόλων», καί ὄχι στίς γιορτές τῶν Φώτων ἤ τῆς Ἀναλήψεως ἤ τῆς Πεντηκοστῆς κ.λ.π., γιατί ἀκριβῶς δέν προηγεῖτο νηστεία!

Ὁ σχολιαστής ρωτάει «ἄς μᾶς ὑποδειχθοῦν οἱ Ἱεροί Κανόνες» νηστείας πρό τῆς Θ. Κοινωνίας, ἀλλά καί ἐμεῖς ρωτᾶμε: «Ἄς μᾶς ὑποδειχθοῦν οἱ Ἱεροί Κανόνες, πού νά ἀπαγορεύουν τή νηστεία πρό τῆς Θ. Κοινωνίας», ὅπως ἀπαγορεύουν τή νηστεία Σαββάτου καί Κυριακῆς (ΞΔ΄ Ἁγίων Ἀποστόλων). Ἔ! Δέν ὑπάρχουν! Λοιπόν; Τί σέ ἐμποδίζει νά νηστέψεις; Kαί γιατί ἐπιλέγεις τό φαγοπότι;!

Τουλάχιστον, τηρεῖς κατά γράμμα τούς Κανόνες πού μιλᾶνε γιά νηστεία; Τόν Ν΄ Κανόνα τῆς Λαοδικείας, πού λέει γιά ξηροφαγία καθόλη τή Μ. Τεσσαρακοστή; Τόν ΞΘ΄ τῶν Ἁγίων Ἀποστόλων πού ἐπίσης λέει γιά ξηροφα­γία Τετάρτη, Παρασκευή Μεγάλη Τεσσαρακοστή; (Ἄν δέν ξηροφαγεῖς, δέν ἐπιτρέπεται νά κοινωνήσεις!). Τηρεῖς τόν ΠΘ΄ τῆς ΣΤ΄ πού ὁρίζει ἀσιτία ἀπό τό βράδυ τῆς Μ. Πέμπτης μέχρι καί τά ξημερώματα τοῦ Πάσχα; Ἄν ὄχι, καί χίλιοι Κανόνες νά ὑπῆρχαν, πού νά ἔλεγαν νηστεία πρό τῆς Θ. Κοινωνίας, ἡ «τρελή» κοιλία θά ἔβρισκε τρόπο, νά ἀποφύγει τό «μοιραῖο».

Τό θέμα, λοιπόν, δέν εἶναι ἄν ὑπάρχει Κανόνας, ἀλλά, ἄν ὑπάρχει διάθεση νά νηστέψουμε χάρη τοῦ Μυστηρίου. «Μπορεῖς νά νηστέψεις δύο-τρεῖς μέρες ἀπό κρέας καί γαλακτομικά;», εἶπα σέ μιά γερόντισσα, πού ζήτησε νά κοινωνήσει. «Τί λές πάτερ μου;! Γιά τή Θ. Κοινωνία, νά νηστέψω μιά ἑβδομάδα ἀκόμα καί τό λάδι!», ἦταν ἡ ἀπάντησή της. Φιλότιμο…!

«Σέ κάθε Λειτουργία πρέπει νά κοινωνοῦν οἱ πιστοί, γιατί εἶναι εἰς ἄφεση ἁμαρτιῶν (…)..παρακαλῶ ἀνασκευάστε», ἔγραψε ἄλλος σχολιαστής. Φίλε καί ἀδελφέ, καί οἱ νεοφώτιστοι (!) Κορίνθιοι κοινωνοῦσαν σέ κάθε «Σύναξη», ἀλλά φεῦ…! Πολλοί ἀρρώσταιναν βαριά, καί πέθαιναν πολλοί…! (1 Κορ. 11: 30). Αὐτό τό φοβερό (!) δέν μᾶς προβληματίζει; Tό θέμα εἶναι σοβαρό. Πρόσχωμεν!

Πηγή: http://anastasiosk.blogspot.com (21/03/2022)

Φρένο στήν καταφρόνηση!

ὑπό ἀρχιμ. Βασιλείου Μπακογιάννη

Διανύουμε τήν Ἁγία Μεγάλη Τεσσαρακοστή· περίοδος αὐστηρᾶς νηστείας, ξηροφαγίας! Ἔχουμε ποτέ διερωτηθεῖ, ποιός ἦταν ὁ λόγος, πού θεσπίσθηκε αὐτή ἡ περίοδος; Δυσκόλως θά τό ἀνακαλύψουμε, γιατί ἔχουμε ἄλλα πράγματα στό νοῦ μας.

Ὁ Ἅγιος Ἰωάννης ὁ Χρυσόστομος μᾶς λέει, ὅτι ὁ λόγος πού θεσπίσθηκε ἡ Μ. Τεσσαρακοστή ἦταν νά μπεῖ ἕνα φρένο στήν καταφρόνηση τοῦ Μυστηρίου τῆς Θ. Εὐχαριστίας! Γράφει: «Παλαιότερα, πολλοί χριστιανοί, κοινωνοῦσαν, προπαντός πρίν τό Πάσχα, χωρίς προετοιμασία. Οἱ Πατέρες, βλέποντας τή ζημία πού προερχόταν ἀπό αὐτό, καθιέρωσαν σαράντα μέρες νηστεία καί προσευχή ὡς προετοιμασία» (Κατά Ἰουδαίων Γ. P.G. 47: 867). Δηλαδή, οἱ χριστιανοί, ζημιώνονταν, κοινωνώντας, καί ζημιώνονταν, ἐπειδή κοινωνοῦσαν χωρίς προηγουμένως νά νηστέψουν!

Καί οἱ Πατέρες, ὡς μᾶς ἐξηγεῖ ὁ Ἅγιος Ἰωάννης, γιά νά διορθώσουν τό κακό, θέσπισαν σαράντα μέρες αὐστηρᾶς νηστείας καί ἐντόνου προσευχῆς, γιά νά κοινωνήσουν τό Πάσχα καί μόνο τό Πάσχα! (Βλ. Mεγάλη Τεσσαρακοστή καί Θ. Κοινωνία. Romfea. 16.2.15). Θά μποροῦσαν νά θεσπίσουν μιά ἑβδομάδα, ἤ δύο έβδομάδες ἀλλά δέν τό ἔκαναν! Γιά νά τό χωνέψουν καλά, πόσο μεγάλο πρᾶγμα εἶναι ἡ Θ. Κοινωνία!

Ἀπό τότε (4ος αἰ.) ἡ νηστεία συνδέθηκε μέ τή Θ. Εὐχαριστία. Καί ἐπειδή δέν ἦταν δυνατό, κάθε φορά πού κοινωνοῦσαν, νά νηστεύουν σαράντα μέρες, καθιερώθηκε ἑπταήμερος νηστεία πρό τῆς Θ. Κοινωνίας. Αὐτός ἦταν ὁ λόγος, πού ἀρχικῶς (μέχρι 9ον περίπου αἰ.), ἡ νηστεία τῶν Χριστουγέννων, τῆς «Παναγίας», καί τῶν «Ἀποστόλων» ἦταν ἑπτά μέρες! (P.G. 138: 941). «Προφανῶς ὡς πνευματική προετοιμασία γιά τή Θεία Κοινωνία», σημειώνει ὁ Βλάσιος Φειδᾶς (Ἐκκλησιαστική Ἱστορία, τ. Α΄, 2η ἔκδοση, σελ. 963).

Καί μέχρι προσφάτως (δεκαετία τοῦ 1980), ἡ παράδοση αὐτή τηρεῖτο μέ θρησκευτική εὐλάβεια ἀπό τούς πατέρες μας καί τούς παππούδες μας. Ὅμως, μερικοί «κύκλοι», ἔχοντας προφανῶς ἐλλιπῆ ἐνημέρωση, κατάφεραν στίς ἡμέρες μας καί στήν πατρίδα μας, ὥστε οἱ περισσότεροι χριστιανοί, νά μή νηστεύουν πρό τῆς Θ. Κοινωνίας οὔτε μία (!) μέρα, καταφρονώντας τό Μυστήριο.

Καί τί κάνουμε ὡς Ποιμένες; Στηρίζουμε αὐτή τήν ἐφάμαρτη καταφρόνηση, πρός ζημία τῶν πιστῶν, ἤ προσπαθοῦμε νά τήν ἐξαλείψουμε πρός ὠφέλειά τους;

Πηγή: http://anastasiosk.blogspot.com (14/03/2022)

Η ευχαριστιακή νηστεία και η Θ. Λειτουργία των Προηγιασμένων Τιμίων Δώρων

Περιοδικό  ΕΦΗΜΕΡΙΟΣ 

τομ. 66/ Ιανουάριος-Φεβρουάριος 2017,  σελ. 4-8

Η  ευχαριστιακή νηστεία και

η  Θ. Λειτουργία των Προηγιασμένων Τιμίων Δώρων

(ιστορικοκανονική προσέγγιση)

Πρωτοπρεσβύτερος Αναστάσιος Κ.  Γκοτσόπουλος- Εφημέριος  Ι. Ν. Αγ. Νικολάου Πατρών

Αναμφισβήτητα η Θ. Λειτουργία των Προηγιασμένων Τιμίων Δώρων διασώζει αρχαία λειτουργική πρακτική[1], αλλά κυρίως το ασκητικό ήθος και την πνευματικότητα της Ορθοδόξου παραδόσεως μέχρι τις ημέρες μας. 

Η περίοδος της Μ. Τεσσαρακοστής είναι η κατ’ εξοχήν πένθιμη περίοδος της Εκκλησίας μας. Το πένθος δηλούται με την απαγόρευση τελέσεως εορταστικών εκδηλώσεων και ακολουθιών[2], αλλά και με δύο πρακτικές που σχετίζονται άμεσα με το υπό εξέταση θέμα: με την καθιέρωση αυστηρότατης νηστείας και με την απαγόρευση τελέσεως Θ. Λειτουργίας τις καθημερινές ημέρες της Μ. Τεσσαρακοστής.

  1. Η νηστεία των καθημερινών καθ’ όλη τη διάρκεια της Μ. Τεσσαρακοστής, προβλέπει πλήρη ασιτία μέχρι την ενάτη ώρα (3:00 μμ) κατά την οποία ο Κύριος παρέδωσε επί του Σταυρού το Πνεύμα Του[3]. Οι κανονικές διατάξεις που προβλέπουν την νηστεία της Μ. Τεσσαρακοστής είναι οι κανόνες Αποστ-69 και Λαοδ-50[4], οι οποίοι έχουν επικυρωθεί από τον Στ-2.

  2. Δεν επιτρέπεται η προσφορά της Αναιμάκτου Θυσίας με την τέλεση πλήρους Θ. Λειτουργίας κατά τις καθημερινές της Μ. Τεσσαρακοστής[5], διότι ο πανηγυρικός-αναστάσιμος χαρακτήρας της Θ. Λειτουργίας δεν συνάδει με το πένθος της περιόδου αυτής[6]. Ωστόσο, η απαγόρευση τελέσεως Θ. Λειτουργίας κατά τις καθημερινές της Μ. Τεσσαρακοστής προσέκρουε στην αρχαία συνήθεια σύμφωνα με την οποία οι πιστοί κοινωνούσαν πολύ τακτικά, τουλάχιστον τέσσερις φορές την εβδομάδα[7].

Η ανάγκη αυτή θεραπεύθηκε με την καθιέρωση της ακολουθίας  των Προηγιασμένων Τιμίων Δώρων, η οποία, επειδή «επιτελείται … συνεσκιασμένως και πενθηρώς»[8], μπορεί να τελείται όλες τις καθημερινές της Μ. Τεσσαρακοστής[9], αλλά τις δύο πλέον σεβάσμιες ημέρες (Τετάρτη και Παρασκευή) επιβάλλεται η τέλεσή της και από τις σχετικές τυπικές διατάξεις.

Ο ιστορικός Σωκράτης (4ος αι.) μας διασώζει αρχαία παράδοση: «Εν Αλεξανδρεία, τη Τετράδι και τη λεγομένη Παρασκευή Γραφαί τε αναγινώσκονται, και οι διδάσκαλοι ταύτας ερμηνεύουσι, πάντα τε τα της συνάξεως γίνεται, δίχα της των μυστηρίων τελετής. Και τούτον εστιν εν Αλεξανδρεία έθος αρχαίον»[10].

Η Προηγιασμένη Θ. Λειτουργία οργανώθηκε λειτουργικά σε συνδυασμό με την Ακολουθία του Εσπερινού, στο τέλος της οποίας παρατίθενται τα αγιασμένα σε προηγούμενη Θ. Λειτουργία Τίμια Δώρα για να μεταλάβουν εξ αυτών οι πιστοί. Γιατί όμως η Προηγιασμένη να συνδεθεί με την Ακολουθία του Εσπερινού και όχι του Όρθρου, ώστε να μπορούν οι πιστοί να κοινωνήσουν το πρωί, όπως γίνεται με τις Θ. Λειτουργίες της Κυριακής και του Σαββάτου;

Κατά τον αείμνηστο Ιω. Φουντούλη, προφανώς τα Κυριακά λόγια ότι «οἱ υἱοὶ τοῦ νυμφῶνος… ὅσον χρόνον ἔχουσιν τὸν νυμφίον μετ’ αὐτῶν οὐ δύνανται νηστεύειν» (Μαρκ. 2, 19) είχαν καθοριστική επίδραση στο σημείο αυτό:  με τη Θ. Κοινωνία ο Νυμφίος συνδέεται με την αγαπώσα αυτόν ψυχή και έτσι οι «υιοί του νυμφώνος» δεν μπορούν πλέον να συνεχίζουν να νηστεύουν. Γι’ αυτό η Θ. Λειτουργία τελείται το πρωί της Κυριακής και του Σαββάτου, ενώ τις καθημερινές που οι πιστοί πενθούν νηστεύοντας όλη την ημέρα, κοινωνούν μετά την ενάτη ώρα και τον Εσπερινό και στη συνέχεια λαμβάνουν νηστίσιμη τροφή (ξηροφαγία). Δηλαδή, η Θ. Κοινωνία στην Προηγιασμένη προσδιορίστηκε χρονικά βάσει της νηστείας της «ενάτης» και δεν μπορεί παρά να είναι το επιστέγασμα της ολοημέρου ασιτίας η οποία καταλύεται με την ξηροφαγία. Αυτό υπονοεί ο ιερός Χρυσόστομος λέγοντας  «Ἰδοὺ, τὴν ἡμέραν ἄσιτοι διετελέσαμεν σήμερον ἅπασαν, καὶ τράπεζαν ἐν ἑσπέρᾳ παραστησόμεθα οὐχ ὁμοίαν τῇ χθεσινῇ τραπέζῃ, ἀλλ’  ἐνηλλαγμένην καὶ σεμνοτέραν»[11].

Συν τω χρόνω, όμως, επειδή οι πιστοί δεν ήταν σε θέση είτε να παρακολουθήσουν τη Προηγιασμένη το απόγευμα ή να παραμείνουν τελείως άσιτοι για να κοινωνήσουν στο τέλος του Εσπερινού, παρουσιάστηκε η ανάγκη προσφυγής στην εκκλησιαστική οικονομία. Η Εκκλησία εφαρμόζοντας την οικονομία επέτρεψε την τέλεση της Προηγιασμένης το πρωί, πρακτική η οποία έχει πλέον καθιερωθεί[12]. Τα τελευταία χρόνια όμως παρατηρείται μία προσπάθεια επιστροφής στην αρχαία πράξη της Εκκλησίας με την τέλεση της Προηγιασμένης στην «ώρα» της, δηλ. το απόγευμα, κατά τον Εσπερινό.

‘Όμως, η άμβλυνση του ασκητικού φρονήματος, και συνακόλουθα της νηστείας, με την απώλεια της ξηροφαγίας της «ενάτης» ως του κανόνος της νηστείας της Μ. Τεσσαρακοστής, και η παράλληλη επιστροφή στην αρχαία λειτουργική πράξη έθεσε το ερώτημα: ποια νηστεία πρέπει να τηρήσει όποιος θέλει να κοινωνήσει σε απογευματινή Προηγιασμένη;

Νομίζουμε ότι σύμφωνα με τα ανωτέρω η απάντηση είναι μία: ολοήμερη ασιτία μέχρι τη Θ. Κοινωνία. Η Προηγιασμένη γεννήθηκε και διαμορφώθηκε μέσα σε αυτό το πλαίσιο της αυστηρότητος της νηστείας, και δεν είναι επιτρεπτό να αποκοπεί από αυτό. Ο Άγ. Συμεών Θεσσαλονίκης (15ος αι.) είναι σαφής: «Η προηγιασμένη Λειτουργία άνωθεν και εκ των διαδόχων των Αποστόλων  εστίν… και αληθώς των Αποστόλων είναι αυτή πιστεύομεν, εξ  αρχής γεγενημένην δι’ αυτήν την νηστείαν. ώστε πενθείν και μη εορτάζειν ημάς εν ταις του πένθους ημέραις… Και περί μεν την ενάτην ώραν ταύτην τελούμεν την τελετήν (την Προηγιασμένη), αποσώζοντες τον  όρον της νηστείας, άπαξ προς την εσπέραν εσθίειν τετυπωμένου»[13].

Επιπλέον, σύμφωνα με την κανονική και λοιπή εκκλησιαστική παράδοση, η νηστεία που έχει καθιερώσει η Εκκλησία μας για τη συμμετοχή στη Θ. Ευχαριστία είναι η αφ’ εσπέρας τέλεια αποχή από οτιδήποτε βρώσιμο και πόσιμο[14].

Η κανονική παράδοση επ’ αυτού είναι κατηγορηματική:

  1. Σύμφωνα με τον Καρθ-47 (κατά το Πηδάλιο -50) τα «άγια» προσφέρονται από «νηστικών» ανθρώπων. Μάλιστα ο κανόνας μνημονεύει απόφαση της Α΄ Οικουμενικής Συνόδου, η οποία όμως δεν έχει διασωθεί[15]. 

  2. Ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζει ο Καρθ-41 (κατά το Πηδάλιο -48)[16]:

α. Στα «Άγια θυσιαστηρίου» μόνο «νηστικοί άνθρωποι» μπορούν να προσέλθουν.

β. Η  εξαίρεση που προβλέπει ο κανόνας σύμφωνα με την οποία τη Μ. Πέμπτη «ἐν ᾗ τὸ Κυριακὸν δεῖπνον ἐπιτελεῖται» μπορούν να προσέλθουν στη Θ. Κοινωνία και μη νηστικοί δεν ισχύει μετά την ρητή τροποποίησή του από τον Στ-29.  Η Στ’ εν Τρούλω Οικουμενική θεώρησε τη διάταξη αυτή ως προσωρινή οικονομία των Πατέρων της Καρχηδόνος, και την ακυρώνει σημειώνοντας επί λέξει: «Μηδενὸς οὖν ἡμᾶς ἐνάγοντος καταλιπεῖν τὴν ἀκρίβειαν, ὁρίζομεν, ἀποστολικαῖς καὶ πατρικαῖς ἑπόμενοι παραδόσεσι, μὴ δεῖν ἐν Τεσσαρακοστῇ τῇ ὑστέρᾳ ἑβδομάδι τὴν Πέμπτην λύει, καὶ ὅλην τὴν Τεσσαρακοστὴν ἀτιμάζειν». Για τους Πατέρες της Στ΄ Οικουμενικής η τήρηση της ευχαριστιακής νηστείας-ασιτίας θεμελιώνεται σε «αποστολικές και πατερικές παραδόσεις», η τυχόν δε περιφρόνησή της, ακόμα και τη Μ. Πέμπτη, οδηγεί σε «ατίμωση» όλης της Τεσσαρακοστής!

γ. Εξαιρετικά ενδιαφέρουσα είναι η τελευταία φράση του Καρθ-41 (κατά το Πηδάλιο -48): διασώζει την αρχαία πράξη σύμφωνα με την οποία η Εξόδιος Ακολουθία, ετελείτο στα πλαίσια της Θ. Λειτουργίας. Τι θα συνέβαινε όμως αν έπρεπε να τελεσθεί η Εξόδιος το απόγευμα, ενώ αυτοί που θα ιερουργούσαν είχαν ήδη γευματίσει;  Η Εκκλησία, ασφαλώς, ασκεί την οικονομία. Προσοχή όμως! Όχι προς την κατεύθυνση της άρσεως της προ της Θ. Κοινωνίας νηστείας (ασιτίας), αλλά με την τέλεση μόνο της Εξοδίου Ακολουθίας άνευ Θ. Λειτουργίας («μόναις εὐχαῖς ἐκτελεσθῇ»)! Τόσο αυστηρή και ανελαστική ήταν η αρχαία Εκκλησία ως προς το ζήτημα απόλυτης νηστείας (ασιτίας) προ της Θ. Κοινωνίας. Δεν ασκούσε την οικονομία για κατάλυση της ευχαριστιακής νηστείας ούτε στην περίπτωση της Εξοδίου Ακολουθίας!

Η εκκλησιαστική οικονομία εφαρμόζεται μόνο σε περίπτωση επικειμένου θανάτου σύμφωνα με ρητή κανονική διάταξη του Αγ. Νικηφόρου Ομολογητού (9ος αι.) «Δει μεταδιδόναι της θείας Κοινωνίας τω ασθενούντι αποθανείν κινδυνεύοντι, και μετά το γεύσασθαι βρώσεως» (κανών Θ΄)[17], με την οποία τροποποιείται η σχετική απαγόρευση του Άγ. Αναστασίου του Σιναΐτου (7ος αι.)[18].

Ο σεβασμός προς την τήρηση της προ της Θ. Κοινωνίας αυστηρής νηστείας (ασιτίας) είναι εμφανής από τον απόλυτο και κατηγορηματικό τρόπο με τον οποίο ο Αγ. Ιω. Χρυσόστομος αρνείται τη συκοφαντική κατηγορία «ὅτι τινὰς ἐκοινώνησε μετὰ τὸ φαγεῖν αὐτούς». Αναφέρει ο Άγιος: «Πολλὰ κατ’ ἐμοῦ ἐσκευάσαντο, καὶ λέγουσιν, ὅτι τινὰς ἐκοινώνησα μετὰ τὸ φαγεῖν αὐτούς. Καὶ εἰ μὲν τοῦτο ἐποίησα, ἐξαλειφθείη τὸ ὄνομά μου ἐκ τῆς βίβλου τῶν ἐπισκόπων, καὶ μὴ γραφείη ἐν τῇ βίβλῳ τῆς ὀρθοδόξου πίστεως, ὅτι ἰδοὺ ἐὰν τοιοῦτον ἐγὼ ἔπραξα, καὶ ἀποβαλεῖ με Χριστὸς ἐκ τῆς βασιλείας αὐτοῦ»![19]

Ο ιερός Αυγουστίνος αποδίδει την αυστηρότητα της ευχαριστιακής νηστείας σε εντολή του Αγ. Πνεύματος[20], ενώ ο ιστορικός Σωκράτης (4ος αι.) χαρακτηρίζει «ουχ ως έθος χριστιανών» την τέλεση Θ. Ευχαριστίας χωρίς να έχει προηγηθεί ολοήμερη νηστεία[21].

 Έτσι, ο Άγ. Νικόδημος Αγιορείτης συγκεφαλαιώνοντας την εκκλησιαστική παράδοση σημειώνει: «Όθεν και οι θέλοντες μεταλαβείν, έως προ του μεσονυκτίου έχουν την άδειαν να πίνουν νερό και μετά ταύτα πρέπει να μην βάλουν τίποτε εις το στόμα, έως ου μεταλάβουν»[22].

Συμπερασματικά:

  1. Η Προηγιασμένη  Θ. Λειτουργία  είναι θαυμάσια  ευκαιρία για να κατανοήσουν οι πιστοί μας ότι η Θ. Κοινωνία δεν προσφέρεται ως βραβείο ή έπαθλο σε υποτιθέμενους νικητές,  αλλά μόνο ως «φάρμακο» σε όσους προσπαθούν να θεραπευθούν από τις αρρώστιες-πάθη, και ως «βιταμίνη» σε όσους αγωνίζονται στον δύσκολο πνευματικό αγώνα. 

  2. Η εκκλησιαστική μας παράδοση μπορεί και αξιοποιεί και την ακρίβεια και την οικονομία στην περίπτωση της Προηγιασμένης κρατώντας όμως την ουσία της, που είναι ο κατά δύναμιν πνευματικός αγώνας για τη μετοχή μας στο Σώμα του Χριστού: για όσους μπορούν να αγωνιστούν έντονα προσφέρει το «φάρμακο αθανασίας» στην κατά λειτουργική ακρίβεια τελούμενη (απογευματινή) Προηγιασμένη. Για όσους δεν μπορούν να αντέξουν «τον καύσωνα της ημέρας» με την απόλυτη ολοήμερη ασιτία προσφέρει το ίδιο «φάρμακο αθανασίας» στην κατά λειτουργική οικονομία τελουμένη (πρωινή) Προηγιασμένη.

Και στις δύο περιπτώσεις είναι ο ίδιος ο Κύριός μας Ιησούς Χριστός. Αυτό θα πρέπει να γίνει απολύτως σαφές από τους πιστούς μας.

Η επιμονή πιστού να κοινωνήσει σε απογευματινή Προηγιασμένη ενώ έχει πάρει το πρωινό του και η ταυτόχρονη αναιτιολόγητη ουσιαστικά άρνησή του να κοινωνήσει το πρωί που προτείνει ο πνευματικός, σύμφωνα με την παράδοση των Αγίων μας, καταδεικνύει σοβαρό πνευματικό πρόβλημα. Το πρόβλημα θα ενταθεί αν ο πνευματικός ενδώσει στην επιμονή του πιστού και του παράσχει  την «ευλογία»… Έτσι υπάρχει ο κίνδυνος σιγά-σιγά αυτός ο πιστός να αξιολογεί ως μείζον  όχι το γεγονός της παρουσίας του ίδιου του Χριστού στη Θ. Κοινωνία, αλλά το “περιβάλλον” στο οποίο  ο Κύριος προσφέρεται. Θα περιφρονήσει έτσι ο πιστός μας το πολύτιμο Δώρο καθ’ εαυτό επιζητώντας πρωτίστως το περιτύλιγμά Του…

Έτσι, με την ψευδαίσθηση ότι επιστρέφουμε δήθεν στην παράδοση, μετατρέπουμε την οικονομία σε… παραοικονομία με ουσιαστική αλλοίωση του φρονήματος των πιστών.

  1. Η επιθυμία των πιστών για μετοχή στο Ποτήριο της Ζωής, όπως το ζούσε η αρχαία Εκκλησία σε απογευματινή Προηγιασμένη, είναι μοναδική ποιμαντική ευκαιρία να  συνδυαστεί με  την προσπάθεια επιστροφής-μύησης στο ασκητικό φρόνημα της αρχαίας Εκκλησίας:η ευχαριστιακή νηστεία, που ασφαλώς δεν σημαίνει μόνο ασιτία, αλλά και σιωπή, φυλακή των αισθήσεων και περισυλλογή του νου όλη την ημέρα, ως αναμονή για τη μετοχή στο Ποτήριο της Ζωής και κατ’ επέκταση συμμετοχής στον πνευματικό αγώνα της Μ. Τεσσαρακοστής.

  2. Εμείς ως λειτουργοί, συμμεριζόμενοι τη δυσκολία της ευχαριστιακής νηστείας, οφείλουμε να τηρούμε επακριβώς τη λειτουργική ακρίβεια διευκολύνοντας τους πιστούς μας:  η Προηγιασμένη να τελείται αμέσως μετά την «ενάτη», στις 3:00 μμ, και όχι αργά το απόγευμα ή το βράδυ, οπότε η δυσκολία της ασιτίας εξελίσσεται πολύ έντονα για τους νηστεύοντες.

Συμπερασματικά, «ἀποστολικαῖς καὶ πατρικαῖς ἑπόμενοι παραδόσεσι» (Στ-29)  δεν μπορούμε παρά να τηρούμε με σεβασμό την εκκλησιαστική παράδοση στο ζήτημα της ευχαριστιακής νηστείας στην Θ. Λειτουργία των  Προηγιασμένων Δώρων καλλιεργώντας στους πιστούς μας το ασκητικό φρόνημα της παραδόσεώς μας. Μόνο τότε θα έχουμε αληθή επιστροφή στην παράδοση των Αγίων μας.

Πάτρα  15.1.2017

[1]  Αναλυτικότερα  Ι. Φουντούλη, Λειτουργία Προηγιασμένων Δώρων [Κείμενα Λειτουργικής, 8], Θεσσαλονίκη  19782,   Π. Σκαλτσή,  «Αρχαϊκά στοιχεία στη Θεία Λειτουργία των Προηγιασμένων Δώρων»,  στο  Λειτουργικές Μελέτες ΙΙ, εκδ. Πουρναρά, Θεσσαλονίκη 2006, σ. 226-236.

[2]  Λαοδ-52:  «Ὅτι οὐ δεῖ ἐν τῇ Τεσσαρακοστῇ γάμους ἢ γενέθλια ἐπιτελεῖν».

[3]  Ο Άγ. Συμεών Θεσσαλονίκης συνδέει τον επί του Σταυρού θάνατο του Κυρίου κατά την ενάτη ώρα με την κατά του Αδάμ εξενεχθείσα απόφαση : «Τέθνηκεν ο Σωτήρ εν τη ενάτη ώρα, ότε και εν τω δειλινώ οφθείς αυτός εν τω παραδείσω, κατά του Αδάμ εξήνεγκε την του θανάτου απόφασιν … και νεκρός Αδάμ γέγονεν» (PG 155, 900Β).

[4]  Αποστ-69:  «Εἴ τις ἐπίσκοπος, ἢ πρεσβύτερος, ἢ διάκονος, ἢ ὑποδιάκονος, ἢ ἀναγνώστης, ἢ ψάλτης, τὴν ἁγίαν Τεσσαρακοστὴν τοῦ Πάσχα οὐ νηστεύει, ἢ Τετράδα, ἢ Παρασκευήν, καθαιρείσθω, ἐκτὸς εἰ μὴ δι᾿ ἀσθένειαν σωματικὴν ἐμποδίζοιτο· εἰ δὲ λαϊκὸς εἴη, ἀφοριζέσθω». 

   Λαοδ-50: «Ὅτι οὐ δεῖ ἐν τῇ Τεσσαρακοστῇ τῇ ὑστέρᾳ ἑβδομάδι τὴν Πέμπτην λύειν, καὶ ὅλην τὴν Τεσσαρακοστὴν ἀτιμάζειν· ἀλλὰ δεῖ πᾶσαν τὴν Τεσσαρακοστὴν νηστεύειν ξηροφαγοῦντας».

[5]  Λαοδ-49: Ὅτι οὐ δεῖ ἐν τῇ Τεσσαρακοστῇ ἄρτον προσφέρειν, εἰ μὴ ἐν Σαββάτῳ καὶ Κυριακῇ μόνον», βλ. σχόλια Ζωναρά και Βαλσαμώνος στον Στ-52, στο Γ. Ράλλη-Μ.Ποτλή, Σύνταγμα των θείων και ιερών κανόνων, εκδ. Β. Ρηγόπουλου, Θεσσαλονίκη 2002, τ. Β΄, σ. 427-428.

[6]  Η βασική αυτή λειτουργική αρχή συμπαρασύρει και τις μνήμες των εορταζομένων αγίων, οι οποίες δεν επιτρέπεται να τελούνται τις καθημερινές της Μ. Τεσσαρακοστής, σύμφωνα με τον  Λαοδ-51 («Ὅτι οὐ δεῖ ἐν τῇ Τεσσαρακοστῇ μαρτύρων γενέθλια ἐπιτελεῖν, ἀλλὰ τῶν ἁγίων μαρτύρων μνήμας ποιεῖν ἐν τοῖς Σαββάτοις καὶ ταῖς Κυριακαῖς»). Στην λειτουργική αυτή αρχή οφείλεται η καθιέρωση της Κυριακής της Σταυροπροσκυνήσεως (εορτή αρχικά της ευρέσεως του Τ. Σταυρού υπό της Αγ. Ελένης (6 Μαρτίου), των Κυριακών προς τιμήν του Αγ. Ιωάννου της Κλίμακος  και της Αγ. Μαρίας της Αιγυπτίας (Δ΄ και Ε΄ Κυριακή των Νηστειών).

[7]  Μ. Βασιλείου, επιστολή 93, προς Καισαρίαν πατρικίαν:  «Και το κοινωνείν καθ’  εκάστην ημέραν, και μεταλαμβάνειν του αγίου σώματος και αίματος του Χριστού, καλόν και επωφελές … ημείς μέντοιγε τέταρτον καθ’  εκάστην εβδομάδα κοινωνούμεν, εν τη Κυριακή, εν τη Τετράδι, και εν τη Παρασκευή, και τω Σαββάτω, και εν ταις άλλαις ημέραις, εάν η μνήμη αγίου τινός» (PG 32, 484B).

[8]  Θεοδώρου Στουδίτου, Ερμηνεία της Θ. Λειτουργίας των Προηγιασμένων, PG 99, 1687.

[9]  Στ-52 : «Ἐν πάσαις ταῖς τῆς ἁγίας Τεσσαρακοστῆς τῶν νηστειῶν ἡμέραις, παρεκτὸς Σαββάτου, καὶ Κυριακῆς, καὶ τῆς ἁγίας τοῦ Εὐαγγελισμοῦ ἡμέρας, γινέσθω ἡ τῶν προηγιασμένων ἱερὰ λειτουργία».

    Σύμφωνα δε με τον Άγ. Συμεών Θεσσαλονίκης: «Επεί γαρ αναγκαιοτάτη  προ παντός η φρικτοτάτη και ιερά τελετή, και του κόσμου παντός σωτήριον, ουκ έδοξεν δίκαιον είναι καθόλου πεπαύσθαι ταύτην ουδέ κατ’  αυτήν την μεγάλην ονομαζομένην και ούσαν Τεσσαρακοστήν. Διό και εν αυτή κατά Σάββατον μεν οι Πατέρες διετυπώσαντο και Κυριακήν, την ιεράν επιτελείν ημάς θυσίαν, εκπληρούντες το του Κυρίου παράγγελμα… Εν ταις πέντε δε ημέραις λειτουργείν προηγιασμένα, και ουδ’ εν άλλη τινι ημέρα την αναίμακτον και ζωόθυτον  θυσίαν τελείσθαι ου νενομοθετήκασι» (PG 155, 904B).

[10]  Σωκράτους, Εκκλησιαστική Ιστορία, βιβλ. E΄, κεφ. κβ΄,  PG 67, 636AB.

[11]  Αγ. Ιω. Χρυσοστόμου, εις Αδριάντας, λόγος δ΄,  PG  49, 68Α.

[12]  Ι. Φουντούλη, Απαντήσεις εις Λειτουργικάς απορίας, τ. Β΄, εκδ. Αποστολική Διακονία, 19944, σ. 120-124.

[13]  Αγ. Συμεών Θεσσαλονίκης, προς τον Πενταπόλεως Γαβριήλ, απάντηση νε΄, PG 155, 904Α.

[14]  Ι. Φουντούλη, Λειτουργία Προηγιασμένων Δώρων [Κείμενα Λειτουργικής, 8], Θεσσαλονίκη  19782,  σ. 6,   του ιδίου, «Ευχαριστιακή νηστεία», στο Λειτουργικά Θέματα, τ. Γ΄, Θεσσαλονίκη 1977, σ. 78,  Π. Σκαλτσή,  ο.π., σ. 230.

[15] «Περὶ τῆς πίστεως γὰρ τοῦ ἐν Νίκαιᾳ τρακτάτου ἠκούσαμεν· ἀληθές ἐστι περὶ τῶν γινομένων μετὰ τὸ ἄριστον ἁγίων, ἵνα ἀπὸ νηστικῶν, ὡς ἐστὶν ἄξιον, προσφέρωνται, καὶ τότε ἐβεβαιώθη». Βλ. σχόλια των βυζαντινών κανονολόγων Ζωναρά, Βαλσαμώνος, Αριστηνού, στο Γ. Ράλλη-Μ.Ποτλή, Σύνταγμα των θείων και ιερών κανόνων, εκδ. Β. Ρηγόπουλου, Θεσσαλονίκη 2002, τ. Γ΄, σ. 417-418.

[16] Καρθ-41 (κατά το Πηδάλιο -48): «Ὥστε ἅγια θυσιαστηρίου, εἰ μὴ ἀπὸ νηστικῶν ἀνθρώπων, μὴ ἐπιτελεῖσθαι, ἐξῃρημένης μιᾶς ἐτησίας ἡμέρας, ἐν ᾗ τὸ Κυριακὸν δεῖπνον ἐπιτελεῖται. Ἐὰν δέ τινων κατὰ τὸν δειλινὸν καιρὸν τελευτησάντων εἴτε ἐπισκόπων, εἴτε τῶν λοιπῶν, παράθεσις γένηται, μόναις εὐχαῖς ἐκτελεσθῇ, ἐὰν οἱ ταύτην ποιοῦντες ἀριστήσαντες εὑρεθῶσι».

[17] Σχετικός είναι και  ο Α-13: «Περὶ δὲ τῶν ἐξοδευόντων, ὁ παλαιὸς καὶ κανονικὸς νόμος φυλαχθήσεται καὶ νῦν, ὥστε, εἴ τις ἐξοδεύοι, τοῦ τελευταίου καὶ ἀναγκαιοτάτου ἐφοδίου μὴ ἀποστερεῖσθαι».

[18] «Περί δε των νεκρών, ει έξεστι του βίου τούτον εξερχόμενον κοινωνείν;  και ει μεν ευρέθη νήστις, κοινωνίας αξιούσθω .  ει δε μηγε, εαθήτω ακοινώνητος», Αγ. Αναστασίου Σιναΐτου, στο J.B.Pitra, Juris Ecclesiastici Graecorum Historia et Monumenta II, Romae, 1868, σ. 278.

[19] Αγ. Ιω. Χρυσοστόμου, Πρός Κυριακόν Ἐπίσκοπον ἐν ἐξορίᾳ ὄντα καὶ αὐτόν,  PG 52, 683.

[20] S. Augustini Episcopi, Epistula 54, VI, 8,   PL 33, 203.

[21]  Σωκράτους, Εκκλησιαστική Ιστορία, βιβλ. E΄, κεφ. κβ΄,  PG 67, 636AB.

[22] Πηδάλιον, εκδ. Β. Ρηγοπούλου, Θεσσαλονίκη 1991, σ. 245.

Πηγή: http://aktines.blogspot.com

Η ωφέλεια της νηστείας (Κυριακή της Τυροφάγου)

Πνευματικά  θησαυρίσματα από ομιλίες του αγίου Ιωάννου του Χρυσοστόμου

H  ΩΦΕΛΕΙΑ ΤΗΣ ΝΗΣΤΕΙΑΣ

    Πολλοί χριστιανοί, αγνοώντας τη μεγάλη ωφέλεια της νηστείας, την τηρούν με δυσφορία ή και την αθετούν. Και όμως, τη νηστεία πρέπει να τη δεχόμαστε με χαρά, όχι με βαρυγκώμια ή φόβο. Γιατί δεν είναι σε εμάς φοβερή, αλλά στους δαίμονες. Φέρτε την μπροστά σε έναν δαιμονισμένο, και θα παγώσει από τον φόβο, θα μείνει ακίνητος σαν πέτρα, θα δεθεί με δεσμά αόρατα, όταν μάλιστα δει να τη συνοδεύει η αδελφή της και αχώριστη συντρόφισσά της, η προσευχή. Γι’ αυτό και ο Χριστός είπε: «Τοῦτο δὲ τὸ γένος οὐκ ἐκπορεύεται εἰ μὴ ἐν προσευχῇ καὶ νηστείᾳ(:αυτό όμως το είδος των δαιμόνων δεν βγαίνει από τον άνθρωπο που έχει καταληφθεί από αυτό, παρά μόνο με προσευχή που συνοδεύεται και με νηστεία, ώστε η προσευχή να γίνεται με διάνοια όσο δυνατόν ελαφρότερη και περισσότερο προσηλωμένη στο Θεό»[Ματθ.17,21].

    Αφού, λοιπόν, η νηστεία διώχνει μακριά τους εχθρούς της σωτηρίας μας και είναι τόσο φοβερή στους δυνάστες της ζωής μας, πρέπει να την αγαπάμε και όχι να τη φοβόμαστε. Αν πρέπει κάτι να φοβόμαστε, αυτό είναι η πολυφαγία, προπαντός όταν συνδυάζεται με τη μέθη· γιατί αυτή μας δένει πισθάγκωνα και μας σκλαβώνει στα τυραννικά πάθη, ενώ η νηστεία, απεναντίας, μας απαλλάσσει από την τυραννία των παθών και μας χαρίζει την πνευματική ελευθερία. Όταν, λοιπόν και εναντίον των εχθρών μας πολεμάει και από τη δουλεία μάς λυτρώνει και στην ελευθερία μάς ξαναφέρνει, ποιαν άλλη απόδειξη της αγάπης της χρειαζόμαστε;

     Δεν είναι μόνο οι μοναχοί που έχουν σε όλη τους την ισάγγελη ζωή σύντροφο τη νηστεία, μα και πολλοί κοσμικοί χριστιανοί, που με τα φτερά της έχουν ανέβει κι αυτοί σε ύψη ουράνιας φιλοσοφίας.

     Σας θυμίζω πως οι δύο κορυφαίοι προφήτες της Παλαιάς Διαθήκης, ο Μωυσής και ο Ηλίας, μολονότι και από άλλες αρετές είχαν πολλή παρρησία στον Θεό, όποτε ήθελαν να μιλήσουν μαζί Του, στη νηστεία κατέφευγαν. Αυτή τους οδηγούσε κοντά στον Κύριο. Μα και πολύ πιο πριν, στις αρχές της Δημιουργίας, όταν ο Θεός έπλασε τον άνθρωπο, αμέσως τον παρέδωσε στα χέρια της νηστείας, αναθέτοντας σε  αυτήν, σαν σε φιλόστοργη μητέρα και άριστη  δασκάλα, να φροντίσει για τη σωτηρία του. Γιατί το «ἀπὸ παντὸς ξύλου τοῦ ἐν τῷ παραδείσῳ βρώσει φαγῇ, ἀπὸ δὲ τοῦ ξύλου τοῦ γινώσκειν καλὸν καὶ πονηρόν, οὐ φάγεσθε ἀπ᾿ αὐτοῦ(:από τους καρπούς όλων των δέντρων του παραδείσου να τρώτε ελεύθερα, από τους καρπούς όμως του δέντρου της γνώσεως του καλού και του κακού να μη φάτε)»[Γέν.2,16-17],δεν ήταν παρά εντολή νηστείας. Κι αν στον παράδεισο ήταν αναγκαία η νηστεία, πολύ περισσότερο μετά έξω από τον παράδεισο. Αν πριν από το πλήγωμα ήταν φάρμακο χρήσιμο, πολύ περισσότερο μετά το πλήγωμα. Αν πριν ανάψει ο πόλεμος των επιθυμιών και των δαιμόνων ήταν όπλο απαραίτητο, πολύ περισσότερο μετά το ξέσπασμα του πολέμου. Αν είχε ακούσει αυτή τη φωνή ο Αδάμ, δε θα άκουγε την άλλη, που του είπε: «Γῆ εἶ καὶ εἰς γῆν ἀπελεύσῃ(:χώμα είναι το σώμα σου και στο χώμα θα καταλήξεις)»[Γέν.3,19]. Επειδή όμως δεν υπάκουσε, γι’ αυτό ακολούθησαν θάνατος και φροντίδες και πόνοι και λύπες και ζωή βαρύτερη από κάθε θάνατο.

    Είδατε πως ο Θεός αγανακτεί, όταν η νηστεία περιφρονείται; Μάθετε τώρα και πώς ευφραίνεται, όταν αυτή τιμάται. Τον θάνατο επέβαλε όταν η νηστεία περιφρονήθηκε, τον θάνατο ανακάλεσε, όταν αυτή τιμήθηκε. Από ποιους; Από τους Νινευίτες.

    «Καὶ ἐγένετο λόγος Κυρίου (:και μίλησε ο Κύριος)», λέει η Αγία Γραφή, «πρὸς Ἰωνᾶν τὸν τοῦ Ἀμαθὶ λέγων· ἀνάστηθι καὶ πορεύθητι εἰς Νινευὴ τὴν πόλιν τὴν μεγάλην καὶ κήρυξον ἐν αὐτῇ, ὅτι ἀνέβη ἡ κραυγὴ τῆς κακίας αὐτῆς πρός με (:στον Ιωνά, τον γιο του Αμαθί, και του είπε‘’Σήκω και πήγαινε στη Νινευί, την πόλη τη μεγάλη’’)»[Ιων.1,1].Ο Θεός τόνισε το μέγεθος της πόλης για να συγκινήσει τον προφήτη, επειδή γνώριζε τη μελλοντική φυγή του. Πάντως, μετά την παρακοή του και τη γνωστή περιπέτειά του με το θαλάσσιο κήτος που τον κατάπιε και μέσα στο οποίο παρέμεινε ζωντανός για τρεις μέρες (βλ. Ιων.1,3 έως 2,11), ο Ιωνάς πήγε επιτέλους στη Νινευί και έφερε στους κατοίκους της το θεϊκό μήνυμα της καταστροφής τους: «ἔτι τρεῖς ἡμέραι καὶ Νινευὴ καταστραφήσεται(: ακόμα τρεις μέρες και η Νινευί θα καταστραφεί)»[Ιων. 3,4]. Σαν το άκουσαν εκείνοι, δεν έδειξαν δυσπιστία ή αδιαφορία. Γρήγορα κατέφυγαν στη νηστεία όλοι, άνδρες, γυναίκες, κύριοι, δούλοι, άρχοντες, λαός, παιδιά, γέροι. Νηστεία επέβαλαν ακόμα και στα δίχως νοημοσύνη ζώα. Και μαζί με τη νηστεία, παντού πένθιμα ρούχα, παντού κλάμα, παντού προσευχή, παντού μετάνοια. Βλέπετε γιατί είπα πριν ότι την πολυφαγία και τη μέθη πρέπει να φοβόμαστε, όχι τη νηστεία; Γιατί η μέθη και η πολυφαγία παραλίγο να καταστρέψουν την πόλη, ενώ η νηστεία την έσωσε από την καταστροφή.

     Ο προφήτης Δανιήλ, επίσης, μπήκε στο λάκκο των λιονταριών μαζί με τη νηστεία, και γι΄αυτό βγήκε σώος, σαν να είχε ριχτεί σε μαντρί προβάτων (Δαν. 6,16-23). Μα και οι Τρεις Παίδες με τη νηστεία μπήκαν στο καμίνι, γι’ αυτό βγήκαν από εκεί με τα σώματά τους ακέραια και πιο λαμπρά(Δαν. 3,19-27). Αν η φωτιά εκείνη ήταν αληθινή, πώς δεν έκανε ό,τι κάνει η φωτιά; Αν τα σώματα εκείνα ήταν αληθινά, πώς δεν έπαθαν ό,τι παθαίνουν τα σώματα; Πώς; Ρώτησε τη νηστεία. Αυτή θα σου δώσει την απάντηση. Αυτή θα σου λύσει το αίνιγμα. Γιατί, πραγματικά, αίνιγμα ήταν το να παλεύουν σώματα με τη φωτιά και να νικούν τα σώματα. Βλέπεις παράδοξη πάλη; Βλέπεις ακόμα πιο παράδοξη νίκη; Θαύμασε τη νηστεία και δέξου την με ανοιχτή την αγκαλιά. Γιατί όταν και από τη φωτιά σώζει και από τα λιοντάρια φυλάει και τους δαίμονες απομακρύνει και θεϊκή απόφαση ακυρώνει και τη μανία των παθών καταστέλλει και στην ελευθερία μας ξαναφέρνει και τους λογισμούς μας γαληνεύει, όταν τόσα αγαθά έχει στα χέρια της, δεν είναι τρέλα να την αποφεύγουμε και να τη φοβόμαστε;

    «Τη φοβόμαστε», θα πεις, «γιατί φθείρει και εξασθενίζει το σώμα». Θα μπορούσα να σου απαντήσω, ότι όσο ο εξωτερικός άνθρωπος, δηλαδή το σώμα, φθείρεται, τόσο ο εσωτερικός, δηλαδή η ψυχή, μέρα με την μέρα ανανεώνεται[πρβλ. Β΄Κορ.4,16: «Διὸ οὐκ ἐκκακοῦμεν, ἀλλ᾿ εἰ καὶ ὁ ἔξω ἡμῶν ἄνθρωπος διαφθείρεται, ἀλλ᾿ ὁ ἔσωθεν ἀνακαινοῦται ἡμέρᾳ καὶ ἡμέρᾳ(:κι επειδή γνωρίζουμε ότι όλα τα δυσάρεστα που μας συμβαίνουν καταλήγουν στην ευχαριστία και στη δόξα του Θεού, γι’αυτό δεν χάνουμε το θάρρος μας, αλλά κι αν ο εξωτερικός μας άνθρωπος, δηλαδή το σώμα μας, φθείρεται από τις θλίψεις και τους κινδύνους αυτούς, ο εσωτερικός μας όμως άνθρωπος, δηλαδή η ψυχή μας, γίνεται νεότερη μέρα με τη μέρα)»]. Από το άλλο μέρος, όμως, αν θελήσεις να εξετάσεις καλά το πράγμα, θα διαπιστώσεις πως η νηστεία περιφρουρεί και τη σωματική υγεία. Κι αν δεν πιστεύεις στα λόγια μου, ρώτησε τους γιατρούς, και καλύτερα θα σου τα πουν αυτοί, που ονομάζουν την ολιγοφαγία «μητέρα της υγείας», ενώ, απεναντίας, λένε πως από την πολυφαγία προέρχονται πάρα πολλές αρρώστιες, οι οποίες, σαν αυλάκια νερού που πηγάζουν από μολυσμένη πηγή, καταστρέφουν το σώμα.

      Ας μη φοβόμαστε, λοιπόν, τη νηστεία, που από τόσα κακά μας απαλλάσσει. Αυτό δεν το λέω χωρίς λόγο. Βλέπω πολλούς ανθρώπους να ρίχνονται ασυγκράτητοι στο φαγητό και το πιοτό τόσο πριν, όσο και μετά τη νηστεία, καταστρέφοντας την ωφέλειά της. Έτσι, δηλαδή, γίνεται στην ψυχή μας ό,τι και σε ένα άρρωστο σώμα, που, μόλις αρχίσει να συνέρχεται και κάνει να σηκωθεί από το κρεβάτι, του δίνει κάποιος μια δυνατή κλωτσιά και το ρίχνει κάτω χειρότερα. Κάτι τέτοιο, λοιπόν, γίνεται και στην ψυχή μας, όταν πριν ή μετά τη νηστεία επισκιάσουμε τη νηφαλιότητα, που χαρίζει αυτή, με τον σκοτισμό, που φέρνει η κραιπάλη.

    Αλλά και όταν νηστεύουμε, δεν φτάνει η αποχή από ορισμένες τροφές, για να ωφεληθούμε ψυχικά. Υπάρχει κίνδυνος, τηρώντας τις νηστείες της Εκκλησίας, να μην κερδίσουμε τίποτα. Πώς; Όταν μένουμε μακριά από τα φαγητά, δεν μένουμε όμως μακριά από την αμαρτία· όταν δεν τρώμε κρέατα, τρώμε όμως το βιος των φτωχών· όταν δεν μεθάμε με κρασί, μεθάμε όμως από την πονηρή επιθυμία· όταν περνάμε τη μέρα νηστικοί, βλέποντας όμως αισχρά θεάματα. Έτσι η νηστεία μας είναι ανώφελη. Γι’ αυτό ας τη συνδυάσουμε με τον πόλεμο εναντίον των παθών, με την εγκράτεια από κάθε αμάρτημα, με την προσευχή και τον πνευματικό αγώνα. Έτσι μόνο θα έχει καρπούς και θα είναι μια θυσία ευάρεστη στον Θεό.

ΠΡΟΣ ΔΟΞΑΝ ΤΟΥ ΑΓΙΟΥ ΤΡΙΑΔΙΚΟΥ ΘΕΟΥ,

           επιμέλεια κειμένου: Ελένη Λιναρδάκη, φιλόλογος

ΠΗΓΕΣ:

  • Θέματα ζωής (από τις ομιλίες του αγίου Ιωάννου του Χρυσοστόμου), τόμος Β΄, θέμα: Μίσος και έχθρα, Ιερά Μονή Παρακλήτου, Ωρωπός Αττικής 2010, σελ. 200-204.

  • Π. Τρεμπέλα, Η Καινή Διαθήκη με σύντομη ερμηνεία (απόδοση στην κοινή νεοελληνική), εκδόσεις αδελφότητος θεολόγων «Ο Σωτήρ», έκδοση τέταρτη, Αθήνα 2014.

  • Η Καινή Διαθήκη, Κείμενον και ερμηνευτική απόδοσις υπό Ιωάννου Κολιτσάρα, εκδόσεις αδελφότητος θεολόγων «Η Ζωή», έκδοση τριακοστή τρίτη, Αθήνα 2009.

  • Η Παλαιά Διαθήκη κατά τους εβδομήκοντα, Κείμενον και σύντομος απόδοσις του νοήματος υπό Ιωάννου Κολιτσάρα, εκδόσεις αδελφότητος θεολόγων «Η Ζωή», έκδοση τέταρτη, Αθήνα 2005.

Πηγή: http://aktines.blogspot.com